Pałac (czes. palác, wł. palazzo, łac. palatium), reprezentacyjna budowla mieszkalna pozbawiona cech obronnych[1], rezydencja; od XIX w. także okazały gmach użyteczności publicznej, zwłaszcza siedziba władz lub instytucji państwowych[2].
W starożytności we wszystkich kręgach kulturowych (Mezopotamia, Egipt, Kreta, Persja) wznoszono budowle typu pałacowego, jedynie w starożytnej Grecji ten typ budowli wykształcił się stosunkowo późno bo w okresie hellenistycznym. Również w starożytnym Rzymie i Bizancjum powstawały okazałe budowle pałacowe. Na Palatynie (łac. mons Palatinus), powstało kilka okazałych pałaców cesarskich. Stąd wzięła się późniejsza nazwa na określanie takich budowli.
W średniowiecznej Europie budowle typu pałacowego występują jedynie w kręgu kultury bizantyjskiej i muzułmańskiej, funkcje reprezentacyjno-rezydencjonalne pełniły głównie zamki, choć w okresie przedromańskim i romańskim wznoszono budowle typu pałacowego w Polsce nazywane palatium. We Włoszech w wieku XV powstają pałace typu miejskiego (pałac Strozzich we Florencji). Architektura tych budowli sprowadzała się do prostej bryły, najczęściej o trzech kondygnacjach i wewnętrznym czworobocznym dziedzińcu arkadowym. Z czasem wzbogacano artykulację elewacji podziałami, zwiększano liczbę otworów, różnicując wysokość kondygnacji i ich program - piano nobile (bel-etage), mezzanino.
W czasach nowożytnych za formę przejściową można uznać palazzo in fortezza – ufortyfikowaną budowle o wyraźnych cechach reprezentacyjno-rezydencjonalnych (przykłady: Łańcut, Podhorce, Rzeszów, Krzyżtopór). Rozwój architektury pałacowej nastąpił w okresie baroku a główny kierunek wyznaczały realizacje francuskie. Największą popularność uzyskał typ pałacu entre cour et jardin, charakteryzujący się ścisłą osią symetrii i wielką skalą. Główny korpus pałacu posiadał najczęściej ryzalit akcentujący oś symetrii całego założenia z przylegającymi prostopadle do niego skrzydłami, między którymi powstawał reprezentacyjny dziedziniec zwany cour d’honneur. Po przeciwnej stronie pałacu znajdował się ogród. W miastach dominowały pałace z korpusem przylegającym do ulicy ale obok tego występowały pałace oddzielone od ulicy małym dziedzińcem. W okresie klasycystycznym schemat założenia bywał upraszczany przez zredukowanie skrzydeł.
edytuj Pałace w Polsce
Zobacz więcej w osobnym artykule: Pałace w Polsce.edytuj Linki
- Szlak Dworów i Pałaców Północnych Kaszub
- Dziedzictwo Kulturowe Północnych Kaszub
- Dwory, dworki i pałace województwa pomorskiego